4.5.14

Προσχέδιο για μια ψυχοπολιτική διάγνωση


Ανδρέας Βατσινάς




Ένα φάντασμα πλανιέται πάνω απ’ το σύγχρονο καπιταλισμό · το φάντασμα της δυσαρέσκειας και της εξέγερσης. Η επιταγή της θετικότητας και της χαράς ως κοινωνιακής συναισθηματικής διαρρύθμισης έχει πάρει πρωτοφανείς διαστάσεις στις σύγχρονες κοινωνίες –ιδιαίτερα κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Παρόλο που η ανάδυση αυτής της τάσης δεν μπορεί να εξηγηθεί προφανώς αποκλειστικά με βάση τη χρησιμότητά της ως μέσου κοινωνικού ελέγχου, από την άλλη όμως, πολλοί/ες που υιοθετούν αυτές τις λογικές και κοινωνικές πρακτικές τείνουν να παραβλέπουν την πολιτική και κοινωνική της λειτουργία. Επίσης, η συναισθηματική διαρρύθμιση της χαράς και της θετικότητας δεν παρατηρείται μόνο στο «δυτικό κόσμο» αλλά και στην Κίνα, όπου το «κομμουνιστικό» κόμμα χρησιμοποιεί τη χαρά ως μέρος μιας ψυχοπολιτικής διακυβέρνησης η οποία αποσκοπεί στον πολιτικό έλεγχο υπό το πρόσχημα της συναισθηματικής υποστήριξης, και παρουσιάζει τους φτωχούς ως χαρούμενους και επιχειρηματικούς παρά τις περιοριστικές συνθήκες υπό τις οποίες ζουν (Yang, 2013).

Η θετική ψυχολογία και ο λόγος της χαράς είναι εμποτισμένα με βασικά ιδεώδη του νεοφιλελευθερισμού –όπως η ατομική ελευθερία επιλογής και το ιδεολόγημα πως η κοινωνική επιτυχία/αποτυχία και προσωπική ολοκλήρωση δεν καθορίζονται τόσο από την κοινωνικο-οικονομική θέση κάποιου αλλά από την ατομική βούληση και προσπάθεια– και συμβάλλουν καθοριστικά στην κατασκευή παραγωγικών, επιχειρηματικών υποκειμένων. Βέβαια, το πρόβλημα δεν είναι τόσο η «θετικότητα» και η «χαρά» καθαυτές, όσο το πώς συναρθρώνονται με μια συντηρητική ψυχολογία υποτακτικότητας και προσαρμογής. Στις επιχειρήσεις, για παράδειγμα, η θετική οργανωσιακή ψυχολογία καταβάλλει αξιέπαινες προσπάθειες για να μεγιστοποιήσει την εκμεταλλευσιμότητα των εργαζομένων, ταυτίζοντας την ατομική τους αυτοπραγμάτωση με τα συμφέροντα των εταιριών και των αφεντικών, και διδάσκοντας τεχνικές θετικής αυτο-χειραγώγησης, αυτο-εντατικοποίησης της παραγωγικότητας, διαχείρισης θυμού και άγχους, που μεταφέρουν την πάλη των τάξεων στο ατομικό ενδοψυχικό και συναισθηματικό επίπεδο, ψυχολογιοποιώντας την κοινωνικοπολιτική διάσταση του «θυμού» ή του «άγχους».[1] 

Σε αυτό το κείμενο δεν θα εστιάσω στο apparatus της χαράς/θετικότητας[2]  (happiness dispositif/apparatus)[3], αλλά θα επιχειρήσω τη σκιαγράφηση ενός δεύτερου apparatus –εκείνου της ψυχικής θωράκισης/ανοσοποίησης (psychological immunity apparatus)– που καθώς διασταυρώνεται με το πρώτο και σε συνδυασμό με αυτό, αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης ψυχοπολιτικής.




Apparatus της ψυχικής θωράκισης/ανοσοποίησης 

Στο σύγχρονο πλαίσιο της εμβάθυνσης του νεοφιλελευθερισμού και της επακόλουθης εντατικοποίησης των ανισοτήτων και του ανταγωνισμού, είναι όλο και πιο φανερό πως η εξάπλωση διαφόρων ψυχοτεχνικών ατομικής «βελτίωσης», «ανάπτυξης» και «θετικής σκέψης» πηγάζει από και ανταποκρίνεται στις ανάγκες της εξουσίας για κοινωνική πειθάρχηση, ενώ προκύπτει επίσης από τις ριζικές αλλαγές που συμβαίνουν σε επίπεδο ψυχοκοινωνικών και ιστορικών διεργασιών. Αποτελεί, ακόμη, μια απόπειρα απάντησης στην ανάγκη αντιμετώπισης σύνθετων κοινωνικο-οικονομικών και πολιτικών προβλημάτων. Μια πληθώρα ακαδημαϊκών και μη πρακτικών (από mindfulness, coaching, ομάδες «θετικής ενέργειας», βιβλία αυτοβοήθειας, σεμινάρια γιόγκα γέλιου, Neurolinguistic Programming, CBT, μέχρι διάφορες μορφές ψυχοθεραπείας, Νew Αge, πνευματικές και θρησκευτικές πρακτικές)[4], υπόσχονται «χαρά μέσα στην κρίση» (Ιωαννίδης, 2013), «ψυχική γαλήνη σε καιρούς ταραχής» (Κονάνος, 2013), «πώς να ζήσουμε σαν Στωικοί» (http://www.stoicismforlife.com) ή τελοσπάντων την καλύτερη «διαχείριση και ανάπτυξη του εαυτού». Αυτή η ρηχή πνευματικότητα, ενδεικτικό σύμπτωμα μιας ψυχοθεραπευτικής κουλτούρας, όχι μόνο δεν μπορεί να προσφέρει απαντήσεις –αφού κατευθύνει το βλέμμα προς τα «μέσα» και όχι στους κοινωνικούς θεσμούς και στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές, οδηγώντας σε αυτό που η Silva (2013) ονομάζει «οικονομία της διάθεσης»– αλλά συναρθρώνεται με μια ευρύτερη ψυχοπολιτική που προωθεί τη «σκλήρυνση του εαυτού» και την προσαρμογή στο νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό ως μοναδική λύση.

Αναπόσπαστο μέρος αυτής της ψυχοπολιτικής είναι η αυξανόμενη έμφαση που παρατηρείται τα τελευταία χρόνια στην έννοια της «ανθεκτικότητας» (resilience)[5] σε κρατικές πολιτικές και σε θεσμούς όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και το ΔΝΤ, σε επιχειρηματικά φόρουμ και εταιρίες, στα σχολεία, στο στρατό, στις κοινωνικές επιστήμες, στην πολιτική διαχείρισης καταστροφών, σε διάφορες «ψυχο-κοινωνικές» παρεμβάσεις, και ειδικά στην ψυχολογική –ακαδημαϊκή και μη– βιβλιογραφία (ενδεικτικά βλ. Cummings & Wooden, 2014) και στις οδηγίες της Αμερικάνικης Ψυχολογικής Εταιρίας (APA, 2009). Εν μέσω κρίσης, διαρκώς πληθαίνουν τα βιωματικά σεμινάρια, οι διάφορες διαλέξεις και συνέδρια που διδάσκουν φτωχούς, ανέργους, ανασφάλιστους, επισφαλείς εργαζόμενους, μικρά παιδιά και τους πρόσφατα απολυμένους γονείς τους, πώς να χτίσουν «ψυχική ανθεκτικότητα», να «θωρακιστούν» απέναντι στις αντιξοότητες και να «προσαρμοστούν θετικά». Η «ανθεκτικότητα» διασταυρώνεται ξεκάθαρα με την προωθούμενη διάλυση του κοινωνικού κράτους και με την απο-πολιτικοποιημένη προσαρμογή και αυξανόμενη «λειτουργικότητα» των ανθρώπων ως ατόμων εντός μιας νεοφιλελεύθερης συνθήκης ανταγωνισμού. Όπως παρατηρεί ο Neocleous (2013), «υπάρχει μια εμφανής σχέση μεταξύ της συγκρότησης της νεοφιλελεύθερης υποκειμενικότητας και της προώθησης του ανθεκτικού πολίτη (resilient citizenship)».

Η «ψυχική ανθεκτικότητα» –υπό τη συγκεκριμένη, ατομιστική, απο-πολιτικοποιημένη εκδοχή της– μπορεί να γίνει αντιληπτή ως μια τεχνολογία εαυτού (Foucault) · ως μια πειθαρχική τεχνική προσαρμογής σε και ενστερνισμού μιας νεοφιλελεύθερης πραγματικότητας στην οποία ο καθένας οφείλει να βασίζεται μονάχα στον εαυτό του και θα πρέπει να αντιλαμβάνεται τον εαυτό ως επιχειρηματία που ανταγωνίζεται με άλλους εαυτούς-επιχειρηματίες. Με την «ανθεκτικότητα», η ψυχική οικονομία κάθε ατόμου στις δυτικές κοινωνίες εναρμονίζεται σε και κατασκευάζεται με βάση το μοντέλο της οικονομίας ή της διοίκησης μιας επιχείρησης, που πρέπει να ακολουθεί και να προσαρμόζεται τάχιστα στις μεταβολές μιας ασταθούς και απρόβλεπτης αγοράς.

Όπως υποστηρίζουν οι Dardot & Laval (2014), ένα από τα βασικότερα στοιχεία στην πολιτική ατζέντα του νεοφιλελευθερισμού είναι «η προσαρμογή των ανθρώπινων όντων και θεσμών σε μια εγγενώς ευμετάβλητη οικονομική συνθήκη, η οποία βασίζεται στον γενικευμένο, αδιάκοπο ανταγωνισμό» (σ. 64). Η κυρίαρχη ψυχολογία της θωράκισης/ανοσοποίησης (immunitary psychology) και οι διάφορες ψ τεχνικές και πνευματικές πρακτικές που απορρέουν από αυτή, αποτελούν δομικό στοιχείο της νεοφιλελεύθερης ψυχοκοινωνικής διαρρύθμισης. Κι αυτό, επειδή αποσκοπούν στο να θωρακίσουν/ανοσοποιήσουν το άτομο ή να ενδυναμώσουν το εγώ προκειμένου να ανταγωνίζεται και να «είναι λειτουργικό» εντός ενός όλο και περισσότερο ανταγωνιστικού περιβάλλοντος, αναπτύσσοντας την κατάλληλη ψυχοσυναισθηματική «θωράκιση» ώστε να επιστρέφει στην κούρσα του ανταγωνισμού και να υπομένει την καταστροφικότητα του και την αποτυχία.

Φιλοδοξώντας να δημιουργήσει υποκειμενικότητες που είναι πειθήνιες και «fit» σε οποιεσδήποτε συνθήκες, η ψυχολογία της θωράκισης/ανοσοποίησης παρουσιάζει και νομιμοποιεί ένα νεοφιλελεύθερο περιβάλλον ως τη φυσική κατάσταση των πραγμάτων. Αντί να βρίσκεται ενάντια σε ένα άδικο και εκμεταλλευτικό σύστημα (όπως θα όφειλε μια κριτική κοινωνική θεωρία/πρακτική), λειτουργεί ρυθμίζοντας και εξομαλύνοντας τις χειρότερες, πιο καταστροφικές υπερβολές του, ώστε να καταστήσει τον ανταγωνισμό του λειτουργικό και βέλτιστο.

Εκτός από τη στήριξη του ανταγωνισμού, μία άλλη σημαντική διάσταση αυτής της ψυχοπολιτικής είναι ότι προωθεί νέους κοινωνικούς καταναγκασμούς, όπως την αυξανόμενη ιδιο-ποίηση των ψυχικών, σωματικών, και επαγγελματικών ρίσκων και αποτυχιών –που εντείνονται από τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές– αποκλειστικά από τα άτομα. Όπως υποστηρίζει o Reid (2012), ο λόγος της ανθεκτικότητας μετασχηματίζει τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτός ο κίνδυνος και το ρίσκο, από φαινόμενο από το οποίο θα έπρεπε κανείς να είναι προστατευμένος, σε ένα αναγκαίο δεδομένο στο οποίο πρέπει να εκτεθεί και να υιοθετήσει στη σύγχρονη ζωή. Αυτή η μετατόπιση στην αντίληψη του ρίσκου, όχι μόνο φυσικοποιεί τις παραπάνω πολιτικές, αλλά εκθειάζει το ρίσκο, τις κοινωνικο-οικονομικές δυσκολίες και τις υλικές στερήσεις, ως «ευκαιρίες» και «προκλήσεις» για προσωπική αυτοπραγμάτωση, ανάπτυξη και επιχειρηματικότητα.



“Ψυχολογική επιλογή” και ο “ψυχο-επιχειρηματίας” εαυτός



Στη συνέχεια, θα δούμε με ποιους τρόπους η κυρίαρχη ψυχολογία προωθεί λογικές που στηρίζουν μια συνθήκη εκμετάλλευσης, κοινωνικών ανισοτήτων και ανταγωνισμού, συμβάλλοντας στη συγκρότηση νεοφιλελεύθερων υποκειμένων. Πέρα από το ρόλο της στη ψυχοπολιτική της προσαρμογής, το πιο προβληματικό στοιχείο όσον αφορά τη νεοφιλελεύθερη ψυχολογία είναι το ότι ψυχολογικοποιεί και παθολογικοποιεί τις δομικές σχέσεις εκμετάλλευσης και ανισότητας, οι οποίες παρουσιάζονται ως αποτυχία πολυάριθμών –αλλά παρόλα αυτά μεμονωμένων και ξεχωριστών– ατόμων να ανταποκριθούν στα δήθεν φυσιολογικά πρότυπα «ψυχικής υγείας» και «ψυχο-οικονομικά υγιούς» τρόπου ζωής.

Για παράδειγμα, ο ψυχοθεραπευτής Ιωαννίδης, χρησιμοποιώντας αυτή την ψυχο-επιχειρηματική αφήγηση περί εαυτού (που εκφράζει μια ευρύτερη τάση), ερμηνεύει το φαινόμενο των αστέγων ως κάτι που πηγάζει από τις «λανθασμένες επαγγελματικές επενδύσεις» των αστέγων ή τις «λάθος επενδύσεις τους σε ανθρώπους» (!) (2013: 141-2). Αυτό που μας προσφέρει είναι μια πολιτικά συντηρητική και αναγωγιστική ψυχολογική ανάλυση που όχι μόνο εξηγεί κοινωνικοπολιτικά φαινόμενα ως λανθασμένες ατομικές επιλογές, αλλά –ακόμη χειρότερα– ρίχνει την υπαιτιότητα στους ίδιους τους αδύναμους και σε όσους/ες βρίσκονται στο περιθώριο. Θεωρούνται υπεύθυνοι/ες για την κατάντια τους. Στο ίδιο ακριβώς πνεύμα Spencerιανού κοινωνικού δαρβινισμού και ψυχολογιοποίησης της ανεργίας κινείται και η πρόσφατη πρωτοβουλία της ομάδας Behavioral Insights της κυβέρνησης του Ηνωμένου Βασιλείου, η οποία ζήτησε από όσους υπέβαλλαν αίτηση για επιδόματα να υποβληθούν σε online ψυχομετρικές δοκιμασίες (Cronby & Willis, In Press). Τα κοινωνικά προβλήματα, δηλαδή, παρουσιάζονται ως τιμωρία όσων δεν λειτουργούν όπως προτείνουν οι ψυχολόγοι.

Η βαθύτερη συλλογιστική είναι πως συνθήκες όπως η ανεργία, η φτώχεια, το να είναι κανείς άστεγος/η, ή το να καταρρέει κανείς ψυχικά όντας ανίκανος/η να αποκτήσει την «λαστιχένια ανθεκτικότητα» που απαιτεί ο νεοφιλελεύθερος ανταγωνισμός, απέχοντας πολύ από το να αποδίδονται στις δομικές ανισότητες ή στην εκμετάλλευση που υπάρχει στις σύγχρονες κοινωνίες, οφείλονται σε ελλειμματικά ψυχολογικά χαρακτηριστικά, «ανεπαρκείς συναισθηματικές στρατηγικές», έλλειψη προσωπικής θέλησης, ανεπαρκούς «προσωπικής ανάπτυξης» ή «ικανότητας συναισθηματικής αυτορρύθμισης» ορισμένων ατόμων. Αυτή η ψυχολογιοποίηση των κοινωνικοπολιτικών προβλημάτων –παρόλο που αποφεύγει σε κάποιο βαθμό την ηθικολογία που χαρακτήριζε παλιότερες αντιλήψεις περί «χαρακτήρα» και παραδοσιακής «εργατικής ηθικής»– δημιουργεί σαφέστατα νέες μορφές διάκρισης και ανισότητας –αν όχι «ψυχολογικής επιλογής». Από τη μία βρίσκονται οι «πετυχημένοι ψυχο-επιχειρηματίες» ή «καλοί εργάτες του εαυτού» και από την άλλη, αυτοί που αποτυγχάνουν υποτίθεται εξαιτίας της αδύναμης ψυχολογικής τους συγκρότησης ή του ανεπαρκώς αναπτυγμένου ψυχο-επιχειρηματικού τους εαυτού. Με αυτόν τον τρόπο, μετατρέποντας τις κοινωνικές ανισότητες σε «ψυχολογικές», η ατομιστική ψυχολογική θεώρηση γίνεται στυλοβάτης ενός άδικου συστήματος που αποδίδει την ύπαρξη ανισοτήτων και διάχυτης εξαθλίωσης στην «ελλειμματικότητα» ή «ελλιπή ανταγωνιστικότητα» των ίδιων των εξαθλιωμένων.

Με βάση την παραπάνω κοντόφθαλμη ανάλυση, αυτό που αρκετοί ψυχοθεραπευτές,  ειδικοί και μάνατζερ-γκουρού προτείνουν ως υποτιθέμενη λύση στη φτώχεια, την ανεργία και κάθε λογής κοινωνικά προβλήματα είναι ότι καθένας πρέπει ως άτομο να γίνει “ψυχο-επιχειρηματίας” εαυτός. Η βασική ιδέα είναι πως «δουλεύοντας με τον εαυτό του» όχι απλώς ψυχοσυναισθηματικά (τεχνικές διαχείρισης δυσάρεστων συναισθημάτων, σκέψεων, «κατάθλιψης» και «στρες») όσο οικονομικά (να αντιλαμβάνεται την ζωή του με ορολογία και λογική επιχείρησης[6]), μπορεί κανείς όχι μόνο να αποκτήσει τον έλεγχο της ζωής του/της αλλά και να αυξήσει τις ατομικές ευκαιρίες του/της στην αγορά. Αυτή η «εργασία επί του εαυτού» δεν παρουσιάζεται τόσο ποινικοποιητικά –δηλαδή, ως πειθάρχηση-τιμωρία ορισμένων κοινωνικών «αποβρασμάτων», αποτυχημένων ή «ψυχολογικά ανίκανων»– όσο ως ένα θετικό ηθικό project που είναι επιβεβλημένο αλλά και εφικτό για όλους μέσω ατομικής προσπάθειας · μια ψυχο-επιχειρηματική ασκητική προσωπικής ανάπτυξης που βελτιώνει την «παραγωγικότητα», την «απασχολησιμότητα» (employability) και την ανταγωνιστικότητα κάθε ατόμου, και λειτουργεί ως μια νέα υπόσχεση εύρεσης εργασίας και κοινωνικής ανόδου.

Πρόκειται για μια ιδιόμορφη «“παιδαγωγική” που πρέπει να ακολουθηθεί ώστε καθένας να θεωρεί τον εαυτό του ως ιδιοκτήτη ορισμένου “ανθρωπίνου κεφαλαίου” το οποίο πρέπει να οδηγηθεί στην επιτυχία» (Dardot & Laval, 2014: 181). Κεντρική σε αυτή την ασκητική είναι η ιδέα πως μέσω διαχείρισης και εργασίας επί του εαυτού γίνεται κανείς «υπεύθυνο άτομο», που δεν πρέπει βασίζεται σε άλλους και να εμπιστεύεται κανένα πέρα από τον εαυτό του. Όπως στην αγορά, έτσι κι εδώ, οι ευθύνες, τα ρίσκα, η ψυχοσυναισθηματική κατάρρευση, η κοινωνική επιτυχία και αποτυχία βαραίνουν αποκλειστικά το άτομο-επιχείρηση.[7] «Η επιταγή της οικονομίας της διάθεσης να θεραπεύει κανείς τον εαυτό του, οδηγεί σε μια νέα μορφή συγκρότησης συμβολικών φραγμών: Φραγμών ενάντια σε αυτούς που δεν έχουν τη θέληση/βούληση να είναι υγιείς, χαρούμενοι και δυνατοί» (Silva, 2013: 133).

Αξίζει να προσέξουμε πως αυτή η «ψυχο-επιχειρηματική παιδαγωγική» δεν θέτει ως στόχο την υπέρβαση της εκμετάλλευσης και της εξαθλίωσης, αλλά οδηγεί στην εντατικοποίηση της «ανταγωνιστικότητας» των εαυτών-επιχειρήσεων, παραμένοντας έτσι στο πλαίσιο μιας νεοφιλελεύθερης λογικής. Προωθώντας τη συγκρότηση του νεοφιλελεύθερου υποκειμένου, το οποίο χαρακτηρίζεται από μια ιδεολογία προσωπικής ανάπτυξης και διαχείρισης του εαυτού ως επιχείρησης, η γλώσσα της κυρίαρχης ψυχολογίας αναδεικνύεται ξεκάθαρα ως μια από τις γλώσσες του νεοφιλελευθερισμού.





O πρώτος πίνακας είναι του Asger Jorn και ο δεύτερος του Constant Nieuwenhuys. Η τελευταία εικόνα είναι του Eddie Retelj.


Βιβλιογραφία


Αγγελάκης, A. (2010). Akis Angelakis speaks about anxiety and stress. YouTube video. Ανακτήθηκε από: http://www.youtube.com/watch?v=TF1S2JOeZAw

APA (2009). Staying Resilient Through Tough Economic Times. Retrieved from, http://www.apa.org/helpcenter/resilience-tough-economy.aspx

Cummins, R.A., Wooden, M. (2014). Personal Resilience in Times of Crisis: The Implications of SWB Homeostasis and Set-Points. Journal of Happiness Studies, 15: 223-235.

Cronby, J., Willis, M.E. (In press). Nudging into subjectification: Governmentality and psychometrics. Critical Social Policy.

Dardot, P., Laval, C. (2014). The New Way of the World: On Neo-liberal Society. London: Verso.

Foucault, Μ. (1980). Power/Knowledge: Selected Interviews and Other Writings, 1972-1977. New York: Pantheon.

Ιωαννίδης, Π. (2013). Υπάρχει χαρά μέσα στην κρίση; Αθήνα: Μίνωας.

Κολοκυθά, Φ. (2012). Η δικτατορία της χαράς. Radicalμα, 1: 17-20.

Κονάνος, Α. (2013). Ψυχική γαλήνη σε καιρούς ταραχής. YouTube video. Ανακτήθηκε από: http://www.youtube.com/watch?v=bN-v9VlfSvs

Μεντίνης, Μ. (2012). Ο χαρούμενος ύπνος και οι χαμογελαστοί πελάτες του. Λεύγα, 8: 46-52.

Neocleous, M. (2013). Resisting resilience. Radical Philosophy, 178, March/April (2-7).

Πιντέρης, Γ. (2013). Αντιμετωπίζοντας την ανεργία. Το υπαλληλίκι πέθανε. Αθήνα: Ιβίσκος.

Reid, J. (2012). The Neoliberal Subject: Resilience and the Art of Living Dangerously. Révista Pleyade, 10: 143-165.

Silva, J. (2013). Coming up short: working-class adulthood in an age of uncertainty. New York: Oxford University Press.

Yang, J. (2013). “Fake Happiness”: Counseling, Potentiality, and Psycho-Politics in China. Ethos, 41(3): 292-312.

Wolin, S.J., Wolin, S. (1993). The resilient self: How survivors of troubled families rise above adversity. New York: Villard Books.





[1] Υποδειγματική εφαρμογή αυτών των προσεγγίσεων βρίσκουμε στα McDonalds. Βλ. http://www.huffingtonpost.com/2013/11/20/mcdonalds-vacation_n_4303629.html, http://lowpayisnotok.org/mcresources/
[2] Βλ. Stenner & Greco (2013), Κολοκυθά (2012), Μεντίνης (2012). 
[3] Ο Foucault (1980) ορίζει το dispositif/apparatus ως «ένα ετερογενές σύνολο που αποτελείται από λόγους, θεσμούς, αρχιτεκτονικά σχήματα, κανονιστικές αποφάσεις, νόμους, διοικητικά μέτρα, επιστημονικές θέσεις, φιλοσοφικές, ηθικές και φιλανθρωπικές προτάσεις – τόσο, δηλαδή, το λεχθέν όσο και το ανείπωτο. Αυτά είναι τα στοιχεία ενός apparatus. […] Αντιλαμβάνομαι υπό τον όρο ‘apparatus’ ως ένα είδος διάταξης που έχει ως πρωταρχική λειτουργία του σε μια δεδομένη ιστορική στιγμή το να ανταποκριθεί σε μια επείγουσα ανάγκη» (σ. 194-5). 
[4] Η λίστα είναι πραγματικά τεράστια. Ενδεικτικά, βλ. http://festival.therapyplanet.gr/, http://www.1000smiles.gr/, Ιωαννίδης (2013), Πιντέρης (2013), Αγγελάκης (2010). Βέβαια, όλες αυτές οι προσεγγίσεις/πρακτικές χαρακτηρίζονται από σημαντική ετερογένεια, και απαιτούν ξεχωριστή κριτική ανάλυση και αποδόμηση. 
[5] Η «ψυχική ανθεκτικότητα» προέρχεται από το λατινικό ρήμα «resilire» (προσαρμόζομαι, επανέρχομαι) και ορίζεται συνήθως ως «η ικανότητα του ατόμου να επανέρχεται, να αντέχει στις δυσκολίες και να επαναδομεί τον εαυτό του (Wolin & Wolin, 1993)». 
[6] Για παράδειγμα, διάφορες ψυχο-οικονομικές θεωρίες (θεωρία κοινωνικής ανταλλαγής, θεωρία ισοτιμίας) και θεωρίες ανθρωπίνου κεφαλαίου που προωθούνται από την κυρίαρχη «κοινωνική» ψυχολογία και την οργανωσιακή ψυχολογία/ψυχολογία εργασίας, κατασκευάζουν μια αντίληψη του εαυτού ως «μικρού καπιταλιστή», που αντιμετωπίζει εργαλειακά την κοινωνική ζωή, με όρους «επένδυσης» ή ανάλυσης ατομικού κόστους-ωφέλειας (cost-benefit analysis), και έχει ως βασική ασχολία το να «αναπτύσσει», να «προωθεί/διαφημίζει» και να «πουλάει» τον εαυτό του. 
[7] Σε αυτό το σημείο αξίζει να θυμηθούμε πως πολλές από τις ψυχολογικές κατασκευές που η ψυχολογία εκθειάζει ως ύψιστο δείγμα ηθικότητας του δήθεν «αυτόνομου» και «ώριμου» ψυχολογικά ατόμου (π.χ. συναισθηματική αυτορρύθμιση ή αυτοέλεγχος, ευελιξία, θετική προσαρμοστικότητα, ατομική ευεξία), αποτελούν μηχανισμούς συγκρότησης και αυτο-διακυβέρνησης του νεοφιλελεύθερου εαυτού-επιχείρησης.  

9.4.14

Η «Δημοκρατική» Ψυχιατρική


Arran James

Όταν ακούω τη φράση «δημοκρατική ψυχιατρική», μου έρχεται κατευθείαν στο μυαλό η ρητορική περί «ενεργής συμμετοχής των χρηστών των υπηρεσιών» και η ιδεολογία της ενδυνάμωσης (empowerment). Αυτές δεν είναι οι κατευθύνσεις που θα έπρεπε να ακολουθήσει η ψυχιατρική στο μέλλον, για τον απλούστατο λόγο ότι ήδη έχει αρχίσει να τις ακολουθεί και φαίνεται ικανή να τις αφομοιώσει πλήρως. Η θέση μου είναι αντίθετη σε αυτή τη ρητορική και ιδεολογία όχι, όμως, επειδή πιστεύω πως θα καταστρέψουν την ψυχιατρική όπως την γνωρίζουμε σήμερα, αλλά αντίθετα επειδή είμαι πεπεισμένος πως δεν είναι ικανές για έναν τέτοιο σκοπό.
Στις περιπτώσεις όπου η δημοκρατία γίνεται αντιληπτή ως μια διαδικασία εκδημοκρατισμού των υπαρχόντων θεσμών, τότε βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα πρόβλημα που θυμίζει το παράδοξο του Ζήνωνα, με τον Αχιλλέα και την χελώνα. Το πρόβλημα στην προκειμένη περίπτωση αφορά τη δυνατότητα διαίρεσης διαφόρων σταδίων εκδημοκρατισμού επ’ άπειρον, κάτι που καθιστά αυτή τη διαδικασία εντελώς απατηλή. Σε αυτό το παράδοξο, ο Αχιλλέας και η χελώνα βρίσκονται αντιμέτωποι σε έναν αγώνα ταχύτητας, όπου ο πρώτος κυνηγά την τελευταία. Το παράδοξο είναι το εξής: προκειμένου να φτάσει την χελώνα, ο Αχιλλέας θα πρέπει να διανύσει την απόσταση απ’ όπου ο ίδιος άρχισε να τρέχει τη στιγμή που ξεκίνησε η χελώνα. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια του χρόνου που χρειάζεται για να διανύσει αυτή την απόσταση, η χελώνα έχει μετακινηθεί ακόμη πιο μπροστά. Συνεπώς, ο Αχιλλέας θα πρέπει να τρέξει εξολοκλήρου στο νέο σημείο και μόλις το φτάσει, θα πρέπει να φτάσει στο επόμενο και στο επόμενο...σε σημείο όπου θα πρέπει να γεφυρώνει όλο και μικρότερες χωρικές αποστάσεις, για μια αιωνιότητα. Η κατάληξη αυτής της ιστορίας είναι πως ο Αχιλλέας ποτέ δεν πιάνει τη χελώνα, και όλοι οι θεατές επιστρέφουν στα σπίτια τους έχοντας κουραστεί από αυτόν τον ατέλειωτο λογικό παραλογισμό.
Το παράδοξο αυτό αποτελεί στην ουσία ένα γρίφο που δεν ταιριάζει με την εμπειρία μας: φυσικά και ένας ήρωας, τρανός σαν τον Αχιλλέα, θα καταφέρει να πιάσει τη χελώνα. Ωστόσο, αυτό που έχει σημασία είναι πως το συγκεκριμένο παράδοξο λειτουργεί επίσης ως ένας μύθος εκδημοκρατισμού. Εννοιολογικά, είναι αβέβαιο το που ακριβώς θα πρέπει να χαράξουμε το όριο, τη διαχωριστική γραμμή, η υπέρβαση του οποίου θα σήμαινε πως η σύγχρονη ψυχιατρική έχει γίνει πραγματικά δημοκρατική. Άλλωστε, σε αντίθεση με τις κλασσικές ερμηνείες που έχουν δοθεί, ο εκδημοκρατισμός δεν αναφέρεται στην μετάβαση από ένα προ-δημοκρατικό σε ένα δημοκρατικό καθεστώς, αλλά στην ατελείωτη διαδικασία της συνεχούς προσθήκης «λίγο περισσότερης δημοκρατίας». Κατ’ αυτό τον τρόπο αντιλαμβάνομαι τη διαδικασία εκδημοκρατισμού της ψυχιατρικής: σαν μια προσπάθεια να αυξηθεί η ενεργός συμμετοχή όσων λαμβάνουν θεραπεία, των σημαντικών άλλων και των οικογενειών τους, στον σχεδιασμό και την αναθεώρηση των ψυχιατρικών υπηρεσιών. Πολύ ωραία όλα τούτα, ωστόσο θεωρητικά, μια τέτοιου είδους ενίσχυση της ενεργού συμμετοχής μπορεί να διαιρεθεί επ’ άπειρον σε ακόμη μικρότερες πράξεις. Με πρακτικούς όρους, αυτό συμβαίνει στο συμβολισμό (tokenism) με τον οποίο έρχονται αντιμέτωποι πολλοί ψυχιατρικοί επιζώντες στον τρόπο με τον οποίο η ψυχιατρική έχει σφετεριστεί αυτή την ατζέντα εκδημοκρατισμού.
Στην πράξη, ο εκδημοκρατισμός της ψυχιατρικής έχει καταλήξει να αναφέρεται στην αυξανόμενη συμμετοχή κάποιων σε ένα σύστημα που βασίζεται κατ’ ανάγκη στη διανοητική εξουσία της ιατρικής, παρόλο που το επιστημονικό της υπόβαθρο είναι σχεδόν απόλυτα ψευδές. Ωστόσο, όταν ένα σύστημα διακυβέρνησης μιμείται την διανοητική εξουσία των ειδικών, βασίζεται σε αυτή, και προωθεί τις δικές του αντιλήψεις «αυθεντίας» ως αδιαμφισβήτητες αναγκαιότητες, τότε αυτή η διανοητική εξουσία γίνεται μέσο ανόδου μιας μορφής απολυταρχισμού. Ο εκδημοκρατισμός της ψυχιατρικής, δηλαδή, δεν πρόκειται για μια μετάβαση σε ένα δημοκρατικό καθεστώς, αλλά στην ολοένα και μεγαλύτερη ενσωμάτωση της διαφωνίας εντός της ψυχιατρικής, ώστε να εξουδετερώνεται. Με άλλα λόγια, όταν οι διάφοροι απολυταρχισμοί δεν μπορούν πλέον να παραμελούν, να αποκλείουν και γενικότερα να καταστρέφουν όσους έχουν γραπώσει, καταλήγουν να γίνονται τρομερά επιδέξιοι στη διαχείριση, στις διαπραγματεύσεις, και κατ’ επέκταση, στην ενσωμάτωση και τον κατευνασμό της αντίθεσης.
Παρόλο που έχει συμβεί μια σημαντική βελτίωση στις συνθήκες διαβίωσης των ασθενών και στον τρόπο μεταχείρισής τους από τις «υπηρεσίες» (ο όρος αυτός, βέβαια, προϋποθέτει την ύπαρξη μιας σχέσης καταναλωτή-προϊόντος, που δεν υπάρχει σε καμία περίπτωση) σε σχέση με τις απαρχές της ψυχιατρικής, αυτό δεν αποτελεί ένδειξη ενός μετασχηματισμού της ίδιας της ψυχιατρικής. Χωρίς έναν ριζικό αναπροσανατολισμό της ψυχιατρικής, ο εκδημοκρατισμός είναι απλώς η προσπάθεια δημιουργίας ενός χώρου εντός της ψυχιατρικής, και άρα εκτός του πολιτικού πεδίου, που θυμίζει ένα αγωνιστικό παιχνίδι διαφόρων φωνών. Φυσικά, αυτή η πολυφωνία γίνεται ανεκτή ή ακόμη και ενθαρρύνεται, αλλά πάντα εντός συγκεκριμένων ορίων, που καθορίζονται από τα όρια της ίδιας της ψυχιατρικής: Όπως ακριβώς ισχύει και στα δημοκρατικά πολιτικά καθεστώτα, είσαι ελεύθερος να επιλέξεις ό,τι θέλεις, αρκεί να διαλέξεις μία από τις επιλογές που έχουν ήδη επιλεγεί για εσένα.


Η θέση που υποστηρίζω είναι πως αυτοί που επηρεάζονται από μία απόφαση θα πρέπει επίσης να παίρνουν αυτή την απόφαση. Στην ψυχιατρική, ωστόσο, η υπεράσπιση αυτής της θέσης, δεν είναι και τόσο απλή: δεν μπορούμε, στην πραγματικότητα, να επιτρέψουμε απλόχερα σε ψυχωτικούς να παίρνουν αποφάσεις για τη φροντίδα που θα παίρνουν, ούτε μπορούμε να επιτρέψουμε σε βίαιους ανθρώπους να έχουν τον τελευταίο λόγο στο αν πρέπει τα σώματά τους να υποβάλλονται σε περιορισμό. Αυτές είναι εύλογες ενστάσεις, τους διαφεύγει όμως η ουσία του ζητήματος, αφού παραμένουν προσκολλημένες στην ιδεολογία της «ενδυνάμωσης», που στην πραγματικότητα δεν είναι παρά η εφαρμογή ενός ατομοποιητικού ατομικισμού (atomising individualism) στους ανθρώπους που ήδη βιώνουν τις πιο έντονες επιπτώσεις αυτής της ιδεολογίας.
Πώς είναι δυνατόν, λοιπόν, να εφαρμοστεί αυτή η αρχή –αναμφισβήτητα, η κατ’ εξοχήν αρχή της δημοκρατίας; Μπορεί να εφαρμοστεί μόνο εφόσον αντιληφθούμε ότι οι άνθρωποι που παίρνουν τις αποφάσεις δεν είναι μόνο ψυχιατρικά υποκείμενα, αλλά έχουν την ικανότητα να αποφασίζουν για αυτά τα ζητήματα (ακόμη και αν δεν είναι σε θέση να αντιληφθούν τις διάφορες λεπτές αποχρώσεις της ψυχιατρικής όπως αυτή αντιλαμβάνεται σήμερα τον εαυτό της). Πρέπει να είναι κανείς ψυχίατρος, για να γνωρίζει τι είναι καλύτερο για έναν άνθρωπο; Δε νομίζω. Αντίθετα, αυτό που χρειάζεται ο χώρος της ψυχιατρικής στις μέρες μας, είναι η εμπειρία της μη-αυθεντίας.
Ακούμε πολλά για την ιδέα του «εξ εμπειρίας ειδικού». Ορισμένοι υπερασπίζονται αυτήν την ιδέα ισχυριζόμενοι πως μόνο ο άνθρωπος που βιώνει ψυχική δυσφορία μπορεί την καταλάβει και πως ο επαγγελματίας θα πρέπει να ακούει και να είναι δεκτικός. Αυτό συνιστά μια προσπάθεια εξισορρόπησης των σχέσεων εξουσίας εντός της ψυχιατρικής και διάρρηξης της κατανομής διαφόρων ρόλων «αυθεντίας», μέσω της ενίσχυσης της προσωπικής και συλλογικής αντι-γνώσης. Η πρακτική αυτή, ωστόσο, έχει ενσωματωθεί στα εκπαιδευτικά προγράμματα της ψυχιατρικής και της νοσηλευτικής, χωρίς να έχει οδηγήσει σε κάποια σημαντική αλλαγή. Η ψυχική δυσφορία εξακολουθεί να παθολογικοποιείται, οι απόψεις που δεν εντάσσονται στο δημοκρατικό καθεστώς ακόμη θεωρούνται «συμπεριφορικές» ή «ασταθείς» κτλ., ενώ η επικράτηση κίβδηλων τρόπων θεραπείας εξακολουθεί να καταστρέφει την ικανότητα των ανθρώπων να συμμετάσχουν στις διαδικασίες της δικής τους φροντίδας –με την πλήρη νομική υποστήριξη του κράτους.
Δεν εκπλήσσομαι καθόλου. Ούτως ή άλλως, το επιχείρημα περί «αυθεντίας» δεν είναι απελευθερωτικό ή χειραφετητικό, αλλά βρίσκεται εγκλωβισμένο στη διαδικασία δημοκρατικής διοίκησης των διαφόρων θέσεων. Τόσο ο ασθενής όσο και ο γιατρός θεωρούνται ειδικοί και αυτή η κοινή τους ειδημοσύνη είναι συμπληρωματική και αμοιβαία. Στην κλινική πρακτική, συνήθως, αυτή η ειδημοσύνη είναι συχνά η ειδημοσύνη του ατόμου, είτε αυτό είναι ο/η γιατρός, οι νοσοκόμομοι/ες, είτε οι ασθενείς/πελάτες/καταναλωτές υπηρεσιών και οι επιζώντες της ψυχιατρικής, ενώ με όρους διαμόρφωσης δημόσιων πολιτικών, αυτή η ειδημοσύνη αποτελεί συχνά προνόμιο συγκεκριμένων ομάδων πίεσης. Ο ρηματικός (discursive) ορίζοντας αυτής της ειδημοσύνης είναι φυσικά ο ορίζοντας του ειδικού ως ειδικού, που αναγνωρίζει τον εξ εμπειρίας ειδικό ως κάποιον που διαθέτει μια μορφή ειδημοσύνης που θεωρείται «διαφορετική» από τη δική του, αλλά όπου αυτή η «διαφορετικότητα», στην πραγματικότητα σημαίνει υποδεέστερη ή απλά ενδιαφέρουσα. Η ειδική γνώση των ασθενών συνήθως θεωρείται ως τέτοια μόνο όταν βρίσκεται τυλιγμένη στην ειδημοσύνη του ίδιου του ειδικού: Ένα ανήσυχο πνεύμα θα αναγνωρίζεται  πάντα ως το πραγματικό πρόβλημα. Προσπαθώντας να διαταράξει τον λόγο του ειδικού, ο λόγος αυτού που υποφέρει καταναλώνεται από τις υπάρχουσες δομές ειδημοσύνης, όπως ένα κύτταρο καταβροχθίζει έναν ξένο οργανισμό μέσα από τη διαδικασία της φαγοκύτωσης.
Μια χειραφετητική ψυχιατρική θα έπρεπε να περιλαμβάνει μία πραγματικά δημοκρατική κίνηση, διεκδικώντας το ότι όσον αφορά την ψυχική υγεία δεν υπάρχει καμία ειδημοσύνη και κανένας ειδικός. Οι ψυχίατροι, οι νοσοκόμοι/ες, οι φαρμακολόγοι, οι άνθρωποι που βιώνουν ψυχική οδύνη, οι οικογένειες και οι φίλοι τους (καμία από αυτές τις κατηγορίες δεν είναι αποκλειστική): κανείς από εμάς δεν ξέρει τι συμβαίνει, ή το τι πρέπει να γίνει σχετικά με αυτό. Η ψυχιατρική, όμως, λειτουργεί με το να υποκρίνεται, και με το να δρα σαν να γνωρίζει, ακόμη και όταν αποδεικνύεται συστηματικά πως οι θεωρίες, τα στοιχεία και οι θεραπείες της είναι λάθος, πως δεν λειτουργούν και πως  περισσότερο βλάπτουν αντί να θεραπεύουν. 
Δεν ισχυρίζομαι πως οι μεταρρυθμίσεις είναι ασήμαντες, ούτε πως όλοι οι ακτιβιστές της ψυχικής υγείας θα πρέπει να αποσύρουν κάθε συμμετοχή τους από τις δομές της ψυχιατρικής εξουσίας. Δεν προτείνω την εγκαθίδρυση ενός μανιχαϊστικού δυισμού, όπου οι επαγγελματίες είναι οι κακοί και οι άνθρωποι που υποφέρουν ψυχικά, οι καλοί. Αντίθετα, υποστηρίζω πως η δημοκρατική ψυχιατρική δεν πραγματοποιείται πουθενά αλλού παρά εντός της εξιδανικευμένης αυτο-εικόνας της, ενώ παραμένει σύμμαχος μιας πρακτικής αυτο-διαχείρισης των ψυχιατρικών υποκειμένων εντός της ψυχιατρικής.
Όταν σκέφτομαι την δημοκρατική ψυχιατρική, σκέφτομαι για την αμφιθυμία που υπάρχει μεταξύ του εκδημοκρατισμού του ίδιου, και του ριζικού ενδεχόμενου μιας δικτατορίας των επιζώντων της ψυχιατρικής, η οποία θα στηρίζεται στην γνώση που προσφέρεται από τους ψ-επαγγελματίες, οι οποίοι, ωστόσο, πλέον δεν θα θεωρούνται ως ειδικοί στη βάση της δομικής τους θέσης. Κάτι τέτοιο θα έμοιαζε με ένα είδος αυτοδιαχειριζόμενου οράματος όσον αφορά τις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, όπου η δημοκρατία θα αποτελούσε μια υλική προϋπόθεση, παρά ένα επακόλουθο, για τη χειραφέτηση από την ψυχιατρική καταπίεση. Ήδη αρχίζουν να αναδύονται αρκετά τέτοια παραδείγματα σε όλο τον κόσμο, υπό τη μορφή ομάδων αυτο-βοήθειας, ομάδων υποστήριξης από ομοπαθείς, το δίκτυο Hearing Voices, το Soteria Project, και διάφορα άλλα. Τα κινήματα αυτά δεν αντιπροσωπεύουν κάποια δημοκρατική ψυχιατρική, αλλά κάτι ριζικά διαφορετικό. Αυτές οι ομάδες ήδη εφαρμόζουν μία πρακτική (praxis) που προβάλλει μία έμμεση αξίωση: την αντικατάσταση της ίδιας της ψυχιατρικής.

 

Μετάφραση: Φάνης Φίλιππας                                                                                                                   Επιμέλεια: Δίκτυο Κριτικής Ψυχολογίας

29.3.14

Εισαγωγή στο “Επανάσταση στην Ψυχολογία”



Ian Parker 
 

Το βιβλίο αυτό αφορά την ψυχολογία· αφορά δύο πράγματα: το πώς η επιστήμη της ψυχολογίας πρόδωσε την υπόσχεσή της να κατανοήσει και να βοηθήσει τους ανθρώπους, αλλά και το προς ποια κατεύθυνση πρέπει να κινηθούμε για να κάνουμε τους ψυχολόγους να εργαστούν για την κοινωνική αλλαγή και όχι ενάντια σ’ αυτήν. Η επιστήμη της ψυχολογίας, ως κλάδος ακαδημαϊκής έρευνας και επαγγελματικής άσκησης, έχει σαν στόχο να ανακαλύψει το πώς συμπεριφερόμαστε, σκεπτόμαστε και αισθανόμαστε. Η γνώση και οι τεχνικές που παράγουν οι ψυχολόγοι όμως έχουν σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε να κάνουν τους ανθρώπους να προσαρμόζονται στην κοινωνία. Από τη στιγμή που οι κοινωνίες είναι οργανωμένες στη βάση της εκμετάλλευσης και της ανισότητας, ακόμη και οι ψυχολόγοι που έχουν τις καλύτερες προθέσεις συνεισφέρουν στην αλλοτρίωση, στον διαχωρισμό δηλαδή του εαυτού μας από τους άλλους και από τις δημιουργικές μας ικανότητες. 

Το παρόν βιβλίο είναι γι’ αυτούς που θέλουν να αλλάξουν τον κόσμο, για αυτούς που προσπαθούν να κατανοήσουν τη δική τους ψυχολογία και να δημιουργήσουν διάφορες συνδέσεις μεταξύ της ψυχολογίας και της ριζοσπαστικής πολιτικής. Οι ακτιβιστές που εμπλέκονται στον αγώνα ενάντια στον καπιταλισμό, ενάντια στον ρατσισμό και ασχολούνται με τη φεμινιστική πολιτική, επιχειρούν συχνά να συνδέσουν τις ευρύτερες κοινωνικές αλλαγές με αλλαγές στο περισσότερο προσωπικό επίπεδο της καθημερινής ζωής. Και είναι πράγματι ορθή η προσπάθεια τους αυτή να διαμορφώσουν τέτοιου είδους συνδέσεις. Ένα από τα μαθήματα που αντλούμε από τις αποτυχημένες επαναστάσεις και τα αυταρχικά «σοσιαλιστικά» καθεστώτα είναι ότι αυτό το κατάφωρα «ψυχολογικό» επίπεδο συνδέεται με την πολιτική αλλαγή. Οι ακτιβιστές χρειάζεται να ξέρουν κάποια πράγματα για την ψυχολογία και το τι πρέπει να γίνει με αυτήν, ώστε να μην λειτουργεί απλώς ως ένα εργαλείο κοινωνικού ελέγχου.



Στην πολιτική συζήτηση συναντάμε με έμμεσο τρόπο την ψυχολογία

Η ψυχολογία είναι σημαντική, όχι επειδή εκφέρει κάποιες μεγάλες αλήθειες, αλλά επειδή είναι πολύ χρήσιμη γι’ αυτούς που έχουν την εξουσία. Οι ψυχολογικές περιγραφές ατομικής δράσης υιοθετούνται, πολύ συχνά με μεγάλο ενθουσιασμό, ακόμη και από αυτούς που έχουν πολλά να χάσουν από τέτοιες περιγραφές. Όσοι πάλι ωφελούνται από το να πείθουν τους ανθρώπους ότι ένα πρόβλημα ανάγεται στον τρόπο που κάποιος σκέφτεται ή αισθάνεται, έχουν επίσης, όπως είναι αναμενόμενο, μεγάλη πίστη στην ψυχολογία. Η ψυχολογία αποτελεί ένα όλο και πιο ισχυρό στοιχείο της ιδεολογίας, δηλαδή των κυρίαρχων ιδεών οι οποίες λειτουργούν ενισχύοντας την εκμετάλλευση και υπονομεύοντας τους αγώνες ενάντια στην καταπίεση. Δεδομένου ότι αυτού του είδους η ψυχολογία έχει ένα μεγάλο φάσμα απήχησης και εφαρμογής το οποίο ξεφεύγει από τα στενά όρια των ακαδημαϊκών χώρων και των κλινικών, δεν είναι τυχαίο το ότι διάφορες εκδοχές της ψυχολογίας ως ιδεολογίας συναντώνται πλέον παντού στις καπιταλιστικές κοινωνίες. 

Για παράδειγμα, τα προφίλ προσωπικότητας των πολιτικών ηγετών χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο ως τρόποι εξήγησης διαφόρων πολιτικών ζητημάτων. Κατ’ αυτό τον τρόπο, η ψυχολογική ιδεολογία διεισδύει στον τρόπο που κατανοούμε τον κόσμο, δίνοντας έτσι την εντύπωση πως δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα για να τον αλλάξουμε. Σύμφωνα με αυτό τον τρόπο ερμηνείας, οι ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες κάποιες προσωπικότητες δίνουν διαταγές και κάποιοι άλλοι τις ακολουθούν, αποτελούν για την ψυχολογία απλώς ένα υπόβαθρο πάνω στο οποίο εκτυλίσσονται τα ατομικά κίνητρα και οι αποφάσεις, και τίποτα παραπάνω. Η εστίαση στην παιδική ηλικία των πολιτικών αντιπάλων ψυχολογιοποιεί την πολιτική, και η δραστηριότητα αυτών που εμπλέκονται σε διάφορες μορφές πολιτικής αντίστασης παραγκωνίζεται, περιθωριοποιείται ως κάτι άσχετο και άχρηστο. Αυτή η αναγωγή του πολιτικού αγώνα στο τι συμβαίνει μέσα στο μυαλό κάποιων ατομικών χαρακτήρων, μας καθιστά απλούς θεατές των συνθηκών. 

Αντί για κοινωνικό μετασχηματισμό, αυτό που προτείνεται είναι διάφορες συμβουλές ατομικής βελτίωσης, και η ψυχολογιοποίηση της κοινωνικής ζωής ωθεί τους ανθρώπους στη σκέψη ότι η μόνη δυνατή αλλαγή που θα μπορούσαν να επιφέρουν αφορά τον τρόπο ντυσίματός τους και το πως παρουσιάζουν τον εαυτό τους στους άλλους. Έτσι, οι διάφορες μορφές εξομολογήσεων, συμφιλιώσεων και φτιασιδώματος στην τηλεόραση, λειτουργούν ως πεδία ψυχολογιοποίησης. Κάποιες φορές, ο ειδικός σύμβουλος εκφράζει ρητά την ανάγκη για αλλαγή ενός ατόμου ή μιας σχέσης, συνήθως όμως οι συμμετέχοντες στις διάφορες τηλεοπτικές εκπομπές έχουν ήδη αφομοιώσει την ψυχολογική ιδεολογία σε τόσο μεγάλο βαθμό, ώστε είναι ικανοί να ξεσπάσουν σε κλάματα, να παραδεχτούν τα λάθη τους και να ζητήσουν συγχώρεση –χωρίς ιδιαίτερη καθοδήγηση. Υπάρχει πάντα ένα μήνυμα για το ποια είναι η υγιής ψυχολογική κατάσταση, και για το πως αυτή αποτελεί τη βάση για οτιδήποτε άλλο. 

Διάφορες ιδέες που σχετίζονται με το φύλο και τη φυλή λειτουργούν δημιουργώντας διαιρέσεις μεταξύ των ανθρώπων, ενώ οι ψυχολογικές θεωρίες έχουν επίσης συμβάλλει καθοριστικά στο να μας κάνουν να πιστέψουμε ότι οι διαφορές μεταξύ των ανθρώπων είναι ουσιώδεις και αναγκαίες ιδιότητες τους, οι οποίες δεν μπορούν να αλλάξουν. Σε σύγκριση με τις παλιές βιολογικές θεωρίες, η ψυχολογία προσφέρει ακόμη πιο πολύπλοκα και άρα πειστικότερα επιχειρήματα υπέρ του σεξισμού και του ρατσισμού. Αυτή η νέα ψυχολογία, χρησιμεύοντας ως ιδεολογία, λειτουργεί ως ένας τρόπος δικαιολόγησης της βίας και ενίσχυσης κάποιων στερεοτύπων. Για παράδειγμα, ορισμένες έννοιες που προέρχονται από την επονομαζόμενη «εξελικτική ψυχολογία», λειτουργούν συμπληρωματικά σε σχέση με διάφορα παλιά θρησκευτικά επιχειρήματα του χείριστου είδους που αφορούν τις διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών. Αυτή η μετατόπιση στην έμφαση από τις φυλετικές ταξινομήσεις στις πολιτισμικές διαφορές, και από τη βιολογία στην ψυχολογία, ακολουθεί την ίδια λογική, και αντιμετωπίζει τις βαθύτερες ψυχικές διεργασίες ως υπεύθυνες για την –οφειλόμενη σε δομικούς οικονομικούς παράγοντες– υπεροχή των λευκών. 

Διάφορα διαδεδομένα επιχειρήματα που υπάρχουν σχετικά με την «ανθρώπινη φύση» δημιουργούν την εντύπωση πως η κοινωνική αλλαγή είναι ανέφικτη, ενώ οι ψυχολογικές θεωρίες υπονομεύουν όσους πιστεύουν πως ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός. Οι ψυχολογικές ερμηνείες που προσφέρονται για τους πολέμους, τις εισβολές και τις μαζικές δολοφονίες όχι μόνο μας αποπροσανατολίζουν και αποσπούν την προσοχή μας από τις οικονομικές, πολιτικές και ιστορικές συνθήκες, αλλά εξασθενίζουν επίσης την πίστη εκείνων που είναι αφοσιωμένοι στην αλλαγή. Κάθε θεωρία που υποστηρίζει πως η ανθρώπινη φύση δεν μπορεί να αλλάξει σε ένα βαθύ ψυχολογικό επίπεδο, έχει ύπουλες οικονομικές λειτουργίες και επικίνδυνες πολιτικές συνέπειες. Το να αποστασιοποιηθούμε από την ψυχολογία θα μας βοηθήσει να εγκαταλείψουμε την εσφαλμένη αντίληψη, πως η κτηνωδία βρίσκεται καλωδιωμένη στον εγκέφαλο και στη συμπεριφορά μας.



Στην πολιτική δραστηριότητα συναντάμε με άμεσο τρόπο την ψυχολογία

Οι ψυχολογικές ιδέες δεν βρίσκονται απλώς παντού στην καθημερινότητα της τηλεόρασης, προσφέροντας λάθος εξηγήσεις για τα προβλήματα που υπάρχουν στον κόσμο και αποπροσανατολίζοντάς μας από το πώς μπορούμε να κάνουμε αυτόν τον κόσμο ένα καλύτερο μέρος. Η ψυχολογία ως ιδεολογία δεν είναι απλώς ένα σύνολο από χαζομάρες τις οποίες μπορούμε να προσπεράσουμε καθώς ασχολούμαστε με την πραγματική πολιτική · δεν είναι απλώς κάτι επιφανειακό στη ζωή μας το οποίο μπορούμε να ξεφορτωθούμε με ευκολία. Η ψυχολογία έχει πλέον ενσωματωθεί δομικά στον τρόπο με βάση τον οποίο έχουμε μάθει να σκεφτόμαστε για τον εαυτό μας ως άτομα. Έτσι λοιπόν, εισέρχεται και στον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι τον εαυτό τους και τον ρόλο τους ως φορέων πολιτικής δράσης. Η ψυχολογία, δηλαδή, επηρεάζει το πώς ερμηνεύουμε τον κόσμο και το πώς επιχειρούμε να τον αλλάξουμε. 

Στο σχολείο, για παράδειγμα, υποκείμεθα σε κατηγορίες όπως οι δεξιότητες και η νοημοσύνη, οι οποίες σημαδεύουν έντονα αυτό που έχουμε μάθει να θεωρούμε ως προσωπική μας «ψυχολογία». Η ταξινόμηση και η κατάταξη των παιδιών σε διαφορετικά είδη σχολείου σηματοδοτεί την ταξική θέση και την ταυτότητα κάθε παιδιού στο μέλλον. Μια ατομική διαδρομή μέσω του σχολείου βιώνεται ως κάτι «ψυχολογικό», και κάθε παιδί καταλήγει να ζει την αποτυχία ως κάτι που βρίσκεται βαθιά μέσα του, και το οποίο δεν μπορεί ποτέ να κατανοήσει, ούτε να ξεφύγει από αυτό. Έτσι, καθώς τα ίδια μας τα παιδιά υποφέρουν από ένα όλο και περισσότερο εντατικοποιημένο σύστημα αξιολόγησης και περιορισμών, αισθανόμαστε ακόμη πιο ανήμποροι. 

Επίσης, οι ψυχολογικές κατηγορίες παροτρύνουν τους περισσότερους από εμάς να αλλάζουμε τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερόμαστε και μιλάμε, προκειμένου να προσαρμοστούμε σε αυτόν τον κόσμο. Η καπιταλιστική κοινωνία είναι εξαρτημένη από αυτούς που δουλεύουν για να τα βγάλουν πέρα –δηλαδή, την εργατική τάξη– οι οποίοι εξακολουθούν να αποτελούν και την πλειοψηφία του πληθυσμού. Παρόλα αυτά, η κοινωνία αυτοπαρουσιάζεται ως μεσοαστική, σαν οι εργάτες να αποτελούν μία οικτρή και αραιή μειοψηφία. Αυτή η αντίφαση μεταξύ αναπαράστασης και πραγματικότητας –αυτό το ψέμα όσον αφορά το ποιοι είμαστε– σημαίνει πως καθώς προσαρμοζόμαστε, αρχίζουμε να βάζουμε στη ζωή μας μια σειρά από παραδοχές σχετικές με το τι δεν πάει καλά με εμάς και με την ορθότητα των στρατηγικών επιβίωσης που υιοθετήσαμε. Οι ατομικές επιλογές που συγκαλύπτουν το ότι υπάρχουν δομικές ανισότητες τροφοδοτούν ακόμη περισσότερο την ψυχολογιοποίηση, ενώ η ικανότητα μας να φλυαρούμε για διάφορα συναισθήματα και για τις προσωπικές μας αναζητήσεις, βεβαιώνει τόσο σε εμάς όσο και στους άλλους πως δεν θα δημιουργήσουμε ποτέ κανένα πρόβλημα. Μας διδάσκουν να τα παρατάμε όσον αφορά την κοινωνική αλλαγή, και να αποδεχόμαστε πως ο στόχος της αλλαγής του κόσμου δεν είναι τίποτε άλλο από ένα παράγωγο ψυχολογικών κινήτρων, όπως η ζηλοφθονία και η δυσανασχέτηση με την επιτυχία των άλλων.

Αυτοί που αντιστέκονται, αυτοί που πιστεύουν ακλόνητα σε σοσιαλιστικές και φεμινιστικές ιδέες καθώς και αυτοί που χτίζουν σήμερα τα νέα κοινωνικά κινήματα, μπορούν συχνά να κρατήσουν την ψυχολογιοποίηση υπό έλεγχο και να βάλουν την ψυχολογία στη θέση της. Ακόμα κι έτσι, όμως, η ψυχολογία παραμένει μία ισχυρή δύναμη. Νιώθουμε αρκετές φορές πιεσμένοι, εξαντλημένοι και τραυματισμένοι από τους αγώνες μας, και όταν καταρρέουμε από την καταπόνηση και την απελπισία είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζουμε τι πρέπει να απαιτήσουμε από τους ειδικούς, οι οποίοι έχουν κάνει επάγγελμα το να επισκευάζουν πρόχειρα τα υπό κατάρρευση άτομα. Λόγω του ότι η ψυχολογία αποτελεί μέρος του προβλήματος –εξατομικεύοντας και δίνοντας ουσιοκρατική διάσταση στις κοινωνικές διαδικασίες– πρέπει να ξέρουμε πώς να αντιμετωπίζουμε τα προβλήματα που βιώνουμε ως κοινωνικές διαδικασίες, αντί να παραδινόμαστε σε αυτούς που θα τα μετατρέψουν –για μια ακόμη φορά– σε ψυχολογία. 

Η ανυπόφορη δυστυχία αντιμετωπίζεται από τους ψυχολόγους σαν διαταραχή, αποτυχία ή αρρώστια. Μία από τις πιο καταστροφικές πλευρές της αλλοτρίωσης είναι η αποκοπή των ανθρώπων από τα αισθήματα δυστυχίας και θυμού, είτε από δική τους δέσμευση είτε από απαίτηση των άλλων. Η καταπίεσή μας μετατρέπεται από τους ψυχολόγους σε «αρνητική σκέψη», για την οποία αισθανόμαστε άσχημα που βρίσκεται μέσα μας, ενώ η καταπίεσή των άλλων μετατρέπεται σε μοιραία κακοτυχία που αποδίδεται στην ανεπαρκή προσαρμογή τους. Στην καπιταλιστική κοινωνία, η οποία έχει ως κινητήρια δύναμη το κέρδος και την επιταγή της κατανάλωσης, υπάρχει μια υπερεκτίμηση της «θετικής ψυχολογίας» και η χαρά καταλήγει έτσι να θεωρείται ως η φυσιολογική κατάσταση. Η προσωπική δραστηριοποίηση και η αλληλεγγύη αντικαθίστανται από τα αντικαταθλιπτικά και τη φιλανθρωπία.



Το πεδίο της ψυχολογίας αποτελεί πολιτικό ζήτημα

Η ψυχολογία ως κλάδος έχει μία πολύ συγκεκριμένη λειτουργία στον καπιταλισμό. Οι ακαδημαϊκές θεωρίες και η επαγγελματική πρακτική που απαρτίζουν την ψυχολογία στα σχολεία, τις επιχειρήσεις, τα νοσοκομεία και τις φυλακές, ταιριάζουν γάντι με την άσκηση της εξουσίας. Το γεγονός αυτό είναι από μόνο του αρκετό για να βάλει την ψυχολογία στην ατζέντα όσων ασχολούνται με τη ριζοσπαστική πολιτική. Υπάρχει, ωστόσο, και άλλος ένας πιεστικός λόγος για να έρθει κανείς αντιμέτωπος με την ψυχολογία, δηλαδή, πως το πεδίο της ατομικής εμπειρίας που ονομάζουμε «ψυχολογία» διαμορφώθηκε σε συνθήκες καπιταλισμού, και η προσεκτική ανάλυση αυτής της ψυχολογίας μας βοηθάει να κατανοήσουμε βαθύτερα τον τρόπο λειτουργίας του ίδιου του καπιταλισμού. Μία προσεκτική ανάλυση της ανάπτυξης της ψυχολογίας μπορεί στην πραγματικότητα να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε κάτι σχετικά με τη φύση της αλλοτρίωσης στην καπιταλιστική κοινωνία και τον ρόλο που κατέχουν διαφορετικές μορφές καταπίεσης μέσα σε αυτήν. 

Η «ψυχολογιοποίηση» της καθημερινής ζωής στον καπιταλισμό δεν είναι ούτε μία προαιρετική επιλογή, ούτε ένα απλό πολιτικό διαίρει και βασίλευε της εξουσίας· η ψυχολογιοποίηση είναι ουσιαστικής σημασίας και απαραίτητη για τον καπιταλισμό. Γι’ αυτό και τα φαινόμενα του ρατσισμού και του σεξισμού, για παράδειγμα, είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τον καπιταλισμό. Κάποιες πτυχές της καταπίεσης εμφανίζονται να είναι περισσότερο «ψυχολογικές», επειδή ακριβώς συμπληρώνουν και ενισχύουν αυτό που είναι, για κάποιους, άμεσα ορατή καταπίεση. 

Η καπιταλιστική κοινωνία είναι μια κοινωνία εκμετάλλευσης και αλλοτρίωσης η οποία σίγουρα ενισχύει την ατομική εμπειρία, αλλά την καθιστά επίσης ως κάτι που είναι «ψυχολογικό» · ως κάτι που λειτουργεί σαν να βρίσκεται μέσα στο κάθε άτομο. Είτε αυτό γίνεται αντιληπτό σαν μια ψυχική ή μια συναισθηματική διεργασία, λειτουργεί ως κάτι που συνιστά ταυτόχρονα μια συγκεκριμένη ιδιότητα του ατόμου, και ως κάτι που δεν μπορεί να γίνει πλήρως κατανοητό από το ίδιο το άτομο. Η αλλοτρίωση δεν είναι απλώς ο διαχωρισμός του εαυτού μας από τους άλλους, αλλά μια μορφή διαχωρισμού από τον εαυτό μας, που μας κάνει να τον αντιμετωπίζουμε ως κάτι που το κυριαρχούν και το καθοδηγούν δυνάμεις ακατανόητες για εμάς. Αυτές οι μυστηριώδεις δυνάμεις περιλαμβάνουν διάφορες οικονομικές δυνάμεις που μας κατασκευάζουν ως υπάρξεις που οφείλουν να πουλούν την εργατική τους δύναμη στους άλλους. Παρόλα αυτά, η ψυχολογιοποίηση των διαφόρων εκφάνσεων της καταπίεσης –οι οποίες συνέβαλαν στην εδραίωση του καπιταλισμού– συμπυκνώνει τη «φυλή» και το «φύλο» σε –άλλοτε συναρπαστικές και άλλοτε τρομακτικές– δυνάμεις μεγάλης ισχύος και έντασης, που βρίσκονται πέρα από τον έλεγχό μας. 

Υπάρχει μια στενή σχέση μεταξύ της ιδιωτικής εμπειρίας, των προσωπικών σχέσεων και του κράτους, το οποίο επικαλείται αυτό το «ψυχολογικό» πεδίο, και το επιστρατεύει με τέτοιο τρόπο έτσι ώστε να μπορεί να αποκρουστεί οτιδήποτε θέτει σε κίνδυνο την ιδιωτική περιουσία. Η ψυχολογιοποίηση έχει ριζώσει τόσο βαθιά στην ζωή εντός του καπιταλισμού, ώστε τώρα δεν είναι μόνο οι ψυχολόγοι που κατηγορούν τα άτομα και πιστεύουν πως είναι αυτά που λειτουργούν «αμυντικά» στις περιπτώσεις που υπάρχει ρατσισμός και σεξισμός. Για παράδειγμα, οι επιθέσεις σε μετανάστες, συνοδεύουν τα ορθολογικά πολιτικά debates, με τέτοιο τρόπο ώστε να επιτρέπουν στους ανθρώπους της μεσαίας τάξης να εμφανίζονται ως ψυχολογικά σκεπτόμενοι, και ως κάποιοι που διαθέτουν την κατάλληλα ευγενική και συναισθηματική ψυχολογική παιδεία, καθώς υποκινείται μια άλλη «ψυχολογία»  που ανήκει υποτίθεται στον όχλο της εργατικής τάξης. Έτσι, την ίδια στιγμή που η ψυχολογιοποίηση κάνει χρήση ρατσιστικής βίας –εκπροσωπώντας το ρόλο του κράτους ως οικονομικο-πολιτικού μηχανισμού που προστατεύει το «έθνος» από τους ξένους– η ψυχολογία ως ιδεολογία μπορεί να διαπιστώνει αυτάρεσκα πως κάτι δεν πάει καλά με την ανθρώπινη φύση. 

Αυτός είναι ο λόγος που η ριζοσπαστική πολιτική δεν έχει καμιά σχέση με την απελευθέρωση πραγμάτων που βρίσκονται «απωθημένα» μέσα μας ή καταπιεσμένες ματαιώσεις και ενέργειες που το «σύστημα» δεν έχει επιτρέψει να εκφραστούν. Η επανάσταση δεν προβάλλει απλώς «αντίσταση» στην καταπίεση, παρακινώντας τους ανθρώπους να εξεγερθούν απέναντι στην εξουσία. Αυτή η απεικόνιση διάφορων δυνάμεων, οι οποίες βρίσκονται βαθιά καταχωνιασμένες μέσα μας και κοχλάζουν έτοιμες να ξεχυθούν βίαια μόλις τους δοθεί η ευκαιρία, είναι ακριβώς αυτό που παράγει η ψυχολογιοποίηση και συνιστά μια από τις πιο επικίνδυνες και αντιδραστικές εκφάνσεις της ψυχολογίας ως ιδεολογίας. Απέναντι στη βαρβαρότητα της καπιταλιστικής κοινωνίας –που είναι εμφανής σε όσους ζουν με εξευτελιστικούς μισθούς και αποτελούν την κρυφή εργατική δύναμη που καθιστά εφικτή την κοινωνία της κατανάλωσης– και απέναντι στη βαρβαρότητα που επιδεικνύει ο καπιταλισμός ενάντια σε όσους και όσες αντιστέκονται σε αυτόν, τα επαναστατικά κινήματα είχαν θέσει πάντοτε ως στόχο τους τη διατήρηση όλων όσων είχαν κατακτήσει οι καταπιεσμένοι μέχρι τη δεδομένη χρονική στιγμή. Οι επαναστατικές αλλαγές προϋποθέτουν κοινωνικές και ατομικές αλλαγές, οι οποίες προεικονίζουν έναν καλύτερο κόσμο. Αυτό σημαίνει πως η λεπτομερής ανάλυση, ο αναστοχασμός και η θεωρία έχουν πάντα υπάρξει απαραίτητα στοιχεία, τα οποία όμως διαφέρουν από την ψυχολογία. 

Η σχέση μεταξύ του προσωπικού και του πολιτικού στην επαναστατική πολιτική έχει τεθεί και πάλι στην πολιτική ατζέντα μέσω του φεμινισμού. Το σοσιαλιστικό κίνημα στα πρώτα του χρόνια είχε αντιμετωπίσει το προσωπικό και το πολιτικό ως αλληλένδετα, ενώ πολλές επαναστάσεις δεν θα είχαν γίνει εφικτές αν η σεξουαλική και πολιτισμική χειραφέτηση δεν είχαν τεθεί ως αιτήματα πλάι στις διάφορες οικονομικές διεκδικήσεις. Σε αντίθεση με την ψυχολογία, τα κινήματα αυτά συνδέουν το προσωπικό με το πολιτικό, με τρόπο που φέρνει στο προσκήνιο τη συλλογική φύση της ανθρώπινης δραστηριότητας. Αυτά τα κινήματα αμφισβητούν την αναγωγή των κοινωνικών φαινομένων στο επίπεδο του ατόμου, ενώ παράλληλα, η ιστορική αλλαγή μετασχηματίζει ορισμένα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης συμπεριφοράς, τα οποία η κυρίαρχη ψυχολογία παρουσιάζει ως ουσιώδη και αμετάβλητα. Επίσης, η καθολικοποίηση του αγώνα για την κοινωνικοπολιτική αλλαγή, συχνά αμφισβητεί και υπερβαίνει την παγκοσμιοποίηση της εκμετάλλευσης που έχει επιφέρει ο καπιταλισμός.



Η ψυχολογία στέκεται εμπόδιο στη χειραφέτηση 

Εκείνοι που πιστεύουν πως γνωρίζουν ελάχιστα πράγματα για την ψυχολογική θεωρία, βρίσκονται συχνά στην καλύτερη θέση αντίστασης απέναντι σε αυτήν. Η αρχική τους παραδοχή –πως το μεγαλύτερο μέρος της ψυχολογίας δεν είναι τίποτα άλλο από βλακείες– είναι μία καλή βάση για να ξεκινήσουμε την ανάλυση μας για το πώς η ψυχολογία λειτουργεί ως ιδεολογία. Ωστόσο, η παραδοχή αυτή πρέπει να αντιμετωπιστεί με προσοχή, και αυτός είναι ένας από τους στόχους του παρόντος βιβλίου. Όπως συμβαίνει με οποιοδήποτε ιδεολογικό σύστημα, αυτοί που αρχίζουν να μαθαίνουν για την ψυχολογία, τείνουν να πιστεύουν πως μεγάλο μέρος της βρίσκεται σε μία μυστηριώδη αρμονία με την κοινή λογική. Στην πραγματικότητα, είναι αυτή η εμπειρία της εναρμόνισης της ψυχολογίας με την κοινή λογική που την καθιστά ελκυστική. Το πρόβλημα δημιουργείται εν μέρει εξαιτίας αυτής της πολύ διαισθητικής απήχησης της ψυχολογίας, και λόγω του ότι η ψυχολογία ως ιδεολογία κατακλύζει σε τόσο μεγάλο βαθμό την κοινή λογική περί συμπεριφοράς, που επανεμφανίζεται ακόμη και στις ζωές όσων πιστεύουν πως δεν έχουν καμία σχέση μαζί της. Η ψυχολογία πρέπει να αντιμετωπιστεί σε δύο διαστάσεις: όταν οι επονομαζόμενοι ειδικοί την εισάγουν με ξεκάθαρο τρόπο στις ζωές των υπολοίπων ανθρώπων, και όταν χρησιμοποιείται με έμμεσο τρόπο προκειμένου να ενοχοποιηθούν κάποια πολιτικά επιχειρήματα και να αποκλειστούν διάφορες προοπτικές ριζοσπαστικής αλλαγής. 

Είναι καθήκον μας να κατανοήσουμε το πώς έκαναν την εμφάνισή τους το πεδίο της ψυχολογίας (η ατομική εμπειρία διαχωρισμένη από τους άλλους) και ο κλάδος της ψυχολογίας (ένα ορισμένο σώμα γνώσης και τεχνικών). Καθήκον μας όμως είναι, επίσης, να βρούμε τρόπους παρέμβασης και μετασχηματισμού της ψυχολογίας σε κάτι διαφορετικό. Από το εξωτερικό της ψυχολογίας, αυτοί που ασχολούνται με τη ριζοσπαστική πολιτική, είναι αναγκασμένοι να λάβουν σοβαρά υπόψη τους το πεδίο της εμπειρίας που διαμορφώνει ο κλάδος. Τα κινήματα ενάντια στην παγκοσμιοποίηση καθώς και τα ειρηνευτικά κινήματα έχουν εμφανιστεί ανά τον κόσμο ως απάντηση στις άθλιες συνθήκες της εποχής μας, και η αλληλεγγύη με αυτούς που αγωνίζονται ενάντια στη δυστυχία είναι σίγουρα ένας τρόπος για να υποφέρουμε το ανυπόφορο. Παράλληλα, όμως, αλληλεγγύη σημαίνει πως πρέπει να αντιμετωπίσουμε την ψυχολογιοποίηση που εντείνει την προσωπική, ιδιωτική δυστυχία όλων αυτών που έχουν διδαχθεί να πιστεύουν πως είναι οι ίδιοι υπεύθυνοι για όσα τους συμβαίνουν. 

Η ψυχολογία είναι πράγματι μία ψευδοεπιστήμη που εξαπατά το κοινό, αλλά η οποία επικαλείται παράλληλα δυνάμεις που έχουν φτιαχτεί για να λειτουργούν βαθιά μέσα μας, όντας άτομα που έχουμε καταλήξει να είμαστε αυτό που είμαστε προκειμένου να δουλεύουμε και να επιβιώνουμε μέσα στις καπιταλιστικές κοινωνίες. Οι νεοφερμένοι στην ψυχολογία, και αυτοί που ήδη ασφυκτιούν μέσα σ’ αυτήν, χρειάζεται πλέον να δράσουν με έναν διαφορετικό τρόπο. Εκείνοι που επιλέγουν να εκπαιδευτούν ως ψυχολόγοι το κάνουν συχνά με σκοπό να βοηθήσουν τους άλλους. Έτσι λοιπόν, το παρόν βιβλίο εμπεριέχει εργαλεία και πόρους ώστε να βοηθήσει όσους μαθητεύουν στην ψυχολογία να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους, μένοντας πιστοί σε αυτόν τον αρχικό τους στόχο. Το κυρίως κείμενο παρουσιάζει μία συλλογιστική σχετικά με την ανάπτυξη και τη λειτουργία της ψυχολογίας στην σύγχρονη κοινωνία, ενώ οι υποσημειώσεις παρέχουν λεπτομερείς βιβλιογραφικές πηγές ώστε όσοι δουλεύουν μέσα στο πεδίο της ψυχολογίας να μπορούν να ακολουθήσουν τα επιχειρήματα που παρουσιάζονται και να τα αναπτύξουν περαιτέρω. Πολλοί ψυχολόγοι γνωρίζουν πως υπάρχει κάτι βαθύτατα λάθος στην ψυχολογία. Το παρόν βιβλίο επιχειρεί να παρουσιάσει το πώς μπορούμε να αλλάξουμε το πεδίο συζήτησης εντός του κλάδου και ενάντια στον κλάδο, ώστε να κινηθούμε πέρα από την ψυχολογία ως μορφή κοινωνικού έλεγχου, προς την ατομική και την κοινωνική χειραφέτηση.



Μετάφραση και Επιμέλεια: Δίκτυο Κριτικής Ψυχολογίας